İLİMLERİN TASNİFİ-3-İLİMLERİN TEMEL TASNİFİ

İLİMLERİN TASNİFİ-3-İLİMLERİN TEMEL TASNİFİ
İlimlerin tasnifi birçok cihetle yapılmıştır. Tarih boyunca yapılan birçok tasnif olmuş ve bir kısmı da hakikaten isabet kaydetmiştir. İsabetli tasnifleri reddetmek gibi manasız fikri istiklal edalarına savrulacak hasislikte değiliz. Fakat içinde yaşadığımız zamanın ortaya çıkardığı bir ihtiyaca mebni yeni bir tasnif denemesi yapılmalıdır. Yeni tasnif denemesi, önceki isabetli tasniflere bir reddiye olmadığı gibi onları lüzumsuz da kılmaz. Onların üzerine, çağımızın ihtiyacını da ekleyerek yeni bir tasnif bina etmek gerektiğini düşünüyoruz.
Bugünün dünyası, ihtisaslaşmadan doğan bir keşmekeş içinde. Tam bir bilgi ve bilim (ilim değil) terörüne muhatap haldeyiz. Bu terör, ihtisaslaşmadan dolayı gerillaların küçük birimler halinde uyguladığı “vur-kaç” taktiği ile üzerimize geliyor. Yapılması gereken, bilginin tanzimidir. Büyük tanzim, temel tasniflerle gerçekleştirilir. İlimlerin temel tasnifi…
İlimlerin temel tasnifini, “terkip ilimleri”, “tetkik ilimleri” ve “tatbik ilimleri” olarak yapmak gerekiyor. Bilgilin bu günkü dağınıklığını giderecek ana tasnif bu olsa gerek.
Terkip ilimleri, bilgi üreten değil, bilgideki manayı keşfeden, bilgiye mana zerkeden, bilgiyi terkip eden, bilgiyi yoğuran, bilgiyi şekillendiren, bilgiyi tasnif eden, bilgiyi yeniden üreten ilimlerdir.
Terkip ilimleri, tetkik ve tatbik ilimlerinin terkip ve vahdet mimarisidir. Terkip ilimleri, hiçbir bilginin manasız olmadığı, başıboş bırakılamayacağı, mutlaka yerli yerinde olması gerektiği noktasından hareket eder. Bilgilerin, genişliğine ve derinliğine doğru, “mana mimarisini” kurar. Herhangi bir bilginin “yerini” bulamadığı zaman kendini eksik kabul eder. Mana mimarisinde eksik gördüğü bilgiyi üretmeleri için tetkik ilimlerini harekete geçirir.
Terkip ilimleri, tetkik ve tatbik ilimlerinin tasnif ve tanzimini yapar. Tetkik ilimlerinin mecralarını açar, istikametlerini tayin eder, faaliyetlerini tahrik ve teşvik eder, üretimlerini takdir, tenkit, teyit ve tekzip eder.
Terkip ilimleri “doğru”nun yani hakikatin peşindedir. Sanat mecrasında “güzel”i, tetkik ilimlerinde “iyi”yi, tatbik ilimlerinde “faydayı” takip eder ve bunların hepsini kendinde toparlayarak, “doğru” da cem ve terkip eder.
Terkip ilimleri, “malum ilme tabiidir” ölçüsünü takip eder. Manaya nüfuz, suretini inşa etmek üzere bina edilmiştir. Manayı saf haliyle idrak edemeyenlerin bu sahalarda işi yoktur. Tetkik ilimlerinin “ilim maluma tabiidir” ölçüsüne uygun olarak, aşağıdan yukarıya doğru keşfettikleri ve ürettikleri bilgiyi, yukarıdan aşağıya doğru, murakabe eder.
Terkip ilimleri, “mana ilimleridir”. “Mana” ile meşgul olurlar. Mana mimarisi kurarlar. Mana mimarisi, tevhid merkezinde kurulur. Terkip ilimlerinin tüm maksadı, tevhide yaklaşmak, yaklaşılmasını mümkün kılmak, Müslümanların tevhid üzere bulunmasını temin etmektir.
*
Tetkik ilimleri, bilgi üreten, bilgiyi keşfeden, bilgiyi arayan ilimlerdir. Tetkik ilimleri, şube şube terkip ilimlerinin altında mevzilenir.
Tetkik ilimleri, bir taraftan “ilim maluma tabiidir” ölçüsünün peşinden gitmek ve eşyanın hakikatine nüfuz etmektir, diğer taraftan, terkip ilimlerinin inşa ettiği mana mimarisini gerçekleştirecek mühendislik işlerini yapmaktır. Aşağıdan yukarıya doğru keşfetmek, üretmek, anlamlandırmaktır, yukarıdan aşağıya doğru, mananın suretini inşa etmek, mana bütünlüğünün bilgi malzemesini temin etmek, mananın hayatta “gerçekleştirilebilmesi” için ihtiyaç duyulan manivelaları temin etmektir.
Tetkik ilimleri, terkip ilimlerinin tatbik ilimleridir. Tatbik ilimlerinin ise kaynağıdır. Terkip ilimlerinde mana kazanan, mana haritasında yeri tespit edilen bilgiyi, hikmet sarayının inşasına elverişli malzeme haline getirmektir. Hikmet sarayının mimari planında ihtiyaç duyulan malzemeleri üretmektir.

*
Tatbik ilimleri, ihtisaslaşma alanlarıdır. Tetkik ilimlerinin keşfettiği, ürettiği bilgiyi, terkip ilimlerinin anlamlandırma ve terkip etmesinden sonra tatbik eden ilimlerdir. Tatbik ilimleri kol kol tetkik ilimleri altında sıraya girer.
Tatbik ilimleri, hikmet sarayında nasıl yaşanacağını gösterir. Tetkik ilimleri tarafından tatbik edilebilir hale getirilen bilgileri, hayatta gerçekleştirir. Tetkik ilimleri, mananın suretini inşa eder, manayı ilmi çerçevede gerçekleştirir. Tatbik ilimleri ise ilim haline gelen, ilmi bilgi mahiyetini kazanan, doğruluğu test edilmiş bulunan bilgiyi hayatta gerçekleştirme vazifesini deruhte eder. Tetkik ilimleri, mananın ilk “gerçekleştirilmesi” ile, tatbik ilimleri ise mananın son “gerçekleştirilmesi” ile vazifelidir. Tatbik ilimleri, bilginin son kullanım safhasıdır ve bu safhada bilgi harcanır ve tüketilir. Tüketildiğinde ortaya “fayda” çıkar.
*
Mana kullanılmaz, tüketilmez, hayatta gerçekleştirildiğinde miadı dolmuş olmaz. Bu sebeple tatbik ilimleri “manayı” gerçekleştiremez, gerçekleştirmeye çalışmamalıdır. Çünkü tatbik ilimleri, son kullanım tarihi gelen malzemeyi hayata saçar. Tetkik ilimlerinin temel vazifesi de tam olarak bu noktada ortaya çıkar. Mana ile malzeme arasında bulunan mühendisler. Yani mimar ile usta arasındaki mühendisler.
Meseleye yukarıdan aşağıya doğru bakıldığında; Terkip ilimleri “mana ilimleri”dir. Tetkik ilimleri manayı bilgiye tahvil eden, bilgiyi kullanılabilir halde zarflayan, onlara suret inşa eden ilimlerdir. Tatbik ilimleri de bilgiyi hayatta gerçekleştiren ve tüketen disiplinlerdir. Terkip ilimleri “mana ilimleri” olduğu için zamanüstü bir meşgaleye sahiptirler. Manayı, en başta zamandan korurlar. Tetkik ilimleri, manayı, zaman içine alır, “gerçek” ile irtibatını kurar ve kullanılabilir hale getirir. Bütün bunları yaparken, terkip ilimlerinden emanet aldığı “manayı”, her türlü faaliyetinin merkezine yerleştirir, yaptığı her işten o mananın tütmesi beklenir. Asla manayı katlederek suret inşa etmesine müsaade edilmez. Mananın zaman içine alınması, uzay aracının atmosfere girmesindeki sarsıntıya benzer, o bariyer aşılırken ciddi zayiatlar verilebilir. Bu sebeple hem terkip ilimlerindeki allamelerin hem de tetkik ilimlerindeki alimlerin ehil olması ve azami dikkat sarfetmesi şarttır.
*
Terkip ilimleri, temel bahisleri esas alır. Temel bahisler, varlık, insan ve hayat… Bu bahisler, felsefede de mevcut. İslam, bu bahislerin en üstüne “yaratıcı” bahsini ekler. Öyleyse İslam’dan hareketle terkip ilimlerinin tasnifini yapacak olursak; varlık ilimlerinin (yani müspet ilimlerin), terkip ilmi, “tekevvün” ilmi (bir çeşit ontoloji) olmalıdır. İnsan ve hayat ilimlerinin (yani beşeri ilimlerin) terkip ilmi olarak, “insan ilmi” inşa edilmelidir, ferd şubesiyle ruhiyat, cemiyet şubesiyle ahlak… Yaratıcı bahsi için tevhid ilmi mevcuttur, yani hakikat ilmi, yani tasavvuf… Bütün bunların nihai kaynağı olan Kur’an ilimleri vardır ki onun terkip ilmi, tefsirdir. Kur’an ilimleri, tüm ilimlerin merkezinde bulunur, tüm ilimleri murakabe eder, tüm ilimleri ihata eder.
HAKİ DEMİR
demirhaki@gmail.com

Share Button

İLİMLERİN TASNİFİ-3-İLİMLERİN TEMEL TASNİFİ” üzerine 2 düşünce

  1. ”Terkip ilimleri, hiçbir bilginin manasız olmadığı, başıboş bırakılamayacağı, mutlaka yerli yerinde olması gerektiği noktasından hareket eder.”Bu tanımlama cümlesinin belirttiği hususa aşağıdaki ayet de delalet eder:
    -Ve evfûl keyle izâ kiltum vezinû bil kıstâsil mustekîm(mustekîmi), zâlike hayrun ve ahsenu te’vîlâ(te’vîlen).İsrâ/35

  2. Sevgili Hocam;Tatbik ilimleri için,yeni doğmuş bebeğin üzerine kundak saran edebi ilimlerdir diyebilir miyiz?

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir