MEDENİYETİMİZİN MATEMATİK DEHASI -HAREZMİ- ‘1’

-1-

Harezmi hakkında Kuru Biyografi

   9. yüzyılda yetişen cebir sahasında yazdığı eserlerle matematik ilminin alimlerinden olan Harezmi, matematikle beraber fevkalede coğrafya ve astronomi  dehasıdır. Coğrafya ilmindeki çalışmaları ile yeryüzünün yapısını incelemiş, bu incelemerin ardından coğrafya le alakalı  yeni tefekkür mecraları açmıştır. Şehir şehir gezdi, dağ, nehir ve adaları inceledi. Asıl ismi Muhammed bin Musa el-Harezmi, künyesi Ebu Abdullah’tır.  Harezmi’nin ismi Latince’ye “Alkhorizmi”, Fransızcaya “Algorithme” İngilizceye ise “Augrim” şeklinde geçmiştir. Harezmi’nin Hicri 164 (M. 780) yılında Harezm’de doğduğu hakkında umumi kabul vardır.

   Harezmi, çalışmalarını Bağdat Sarayı’nın araştırma merkezi olan ilim ocağı ve tefekkür mekanı Darü’l-Hikme’de yapmıştır. O yıllarda Darü’l-Hikme, tam bir ilim yuvasıdır. Darü’l-Hikme, dehaların tasavvuf kanatlarıyla zapt ve rapt altına alındığı -tabiri caizse- deha istihdam merkezidir. Batılıların “Bağdat okulu” diye andığı bu merkez, öylesine ilim erbabı dehalara ev sahipliği yapmıştır ki, hayret ve haşyet duygusuna kapılmamamızın ihtimali mevcut değildir. Farabi’den Fergani’ye, Fergani’den Sabit bin Kurre’ye kadar geniş yelpazeli ilim adamlarımız hep bu merkezin ürünüdür. Darü’l-Hikme’ye baykuş gözlerini diken Avrupa, başta Pisa’li Leonardo  (diğer adı Fibonacci) olmak üzere birçok ilim adamını Darü’l-Hikme merkezi vasıtasıyla yetiştirmişlerdir.

   825 tarihlerinde Hintli matematikçilerin yeni bir aritmetik üzerinde çalıştıklarını öğrenen Harezmi, Halife Memun’un izni ile Hindistan’a gider. Allah Resulü’nün “Hikmet müslümanın yitik malıdır, nerede bulursanız alınız. Yahut “İlim Çin’de bile olsa gidip alınız.” Hükümlerinin ihtiva ettiği derin manaların tezahürü olarak Hindistan yollarına düşer Harezmi. Hint Matematikçilerinin kullandığı yeni sistem ve aritmetiği bütün yönleri ile ele inceler, notlar alır ve bilgi yüklü notlarla beraber Bağdat’a döner. Harezmi’yi Bağdat’ta Halife  Memun karşılayarak “Harzemli sağlıkla döndüğüne sevindim” dedi. Harezmi’de bu söze cevaben “ Allah, bana çok yararlı ve başarılı bir gezi bahşetti.” dedi. Hint sayılarının tetkikatından sonra Harezmi, onlu sayı sistemini oluşturmuştur. Aritmetiğe onlu sayı sisteminin girişi beşeriyete ne büyük bir hizmettir.

   Harezmi, Hicri 236 (M. 850) yılında Bağdat’ta vefat etti. Üç oğlunun hepsinide birer matematik âlimi yaptı. Çocuklarının hepsi de matematik ilmi üzerinde ciddi çalışmaları vardır.

***

Harezmi’nin Matematik dünyası

   Harezmi, matematikte ilk defa birinci ve ikinci dereceden denklemleri analitik usûllerle, bir bilinmeyenli denklemleri de cebir ve geometrik usûllerle çözmenin kurallarını ve kaidelerini tespit eden büyük matematik dehasıdır. Bunlarla beraber matematikte ilk defa sıfır rakamını kullanmıştır. Sıfır rakamının keşfi demek sayı sisteminin kurulması demektir. Cebir ilmini, ortaya koyduğu çalışmalarla metodik ve sistematik şekilde, ilk ortaya koyan Harezmi’dir. Kendisine kadar gelen cebir ilmini dikkatle takip eden Harezmi, bu bilgileri yeni usul ve keşiflerle tekamüle uğratarak, cebir ismi altında bu ilmi, sistematik şekilde işleyerek cebir ilminin kurucuları arasında yer almıştır. Cebir hakkında ortaya koyduğu yeni tezlerin ardından kare ve dikdörtgenden ibaret olan geometrik isbat yolunuda yine kullanan Harezmi idi.

    Harezmi’nin çalışmaları, dünyanın matematik düşünce hayatını değiştirmesi bakımından son derece öneme sahiptir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir