MEDENİYETİMİZİN MATEMATİK DEHASI -HAREZMİ- ‘3’

Harezmi ve Sıfır Sayısının Kullanılması

“Kitab al-Muhtasar fil Hisap al Hind” isimli eserinde sıfır hakkında şu sözü söylüyor Harezmi; “Sekiz diğer sekizden çıkınca geriye bir şey kalmaz. Boş kalmaması için bir dairecik koy!”

  “Kitab al-Muhtasar fil Hisap al Hind” kitabının matematik tarihi açısından iki önemli rolü daha bulunmaktadır. Bunlardan ilki Avrupalıların toplama ve çıkarma işlemlerine ait misalleri ilk kez bu eserde bulması, diğeri ise rakamların birler basamağından başlanarak sağdan sola yazıldığını ilk kez bu eserle öğrenmeleri.

***

Harezmi sıfırın gerçek kaşifidir. Yani sıfırı diğer rakamlara ekleyerek onluk sistemi tamamlayan adamdır. Hintlilerin sunya dediği sıfır, İslam ilim telakkisi dairesinde içi boş manasına gelen “es-sıfır” ile gerçek hüviyetine kavuşmuştur.

Sıfırın varlığını ilk kez Hintliler hissetmiş ve rakamları yazarken sıfır yerine boşluk kullanmışlardır. Bu durum hiç de pratik değildir. Ancak ona sembol vererek kimlik kazandıran Harezmi’dir. Onluk sayı sisteminin varlığına işaret ederek; “9 rakamı ve bu yeni sembol ile tüm işlemleri yapmak mümkündür.” diyen Harezmi sıfırın mucididir.

Sıfır rakamı

   Onluk sistemin bir üstünlüğüde, sıfır rakamı için ayrı bir işaretin yahut sembolün bulunmasıdır. Sıfır işaretinin, gerektiğinde basamaklara (hanelere) yazılması gerekmektedir. Aksi halde, boş bırakılan basamak (hane) bir çok yanlış anlaşılmalara sebep olur. Bugün, rakamla 908 şeklinde yazdığımız dokuz yüz sekiz sayısını, sıfır işareti kullanmadan 9  8 (dokuz ve 8’in arası biraz boş bırakılarak) şeklinde göstermek mana bakımından abes bir karışıklıklara sebep olabilir. Bugünkü yüksek matematik hesaplamalarında bu tür bir işlem uygulansa, hayat tam bir kaosa döner.

Sıfır rakamını “0” bu şekilde özel bir işaret ile kullanmak ve bu işaretin bulunuşu ve basamak fikrinin ustaca kullanılışı, onluk sistemi (decimal), sadece matematiğin değil, ilim dünyasının, en elverişli sistemlerinden biri yapmıştır. Fransız matematikçi Pierre Simon Laplace bu konuda “Dünyanın en faydalı sistemlerinden biridir.” demektedir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir