ÖĞRENME

ÖĞRENME

(Terkip ve İnşa dergisi 18. sayı)

Öğrenme zihni süreçlerin ikincisidir, ezberlemeden sonra idrakten önce gelir. Ezber ile idrak arasındaki geçişi sağladığı için kritik noktadadır ve önemli bir köprüdür. Fakat genellikle köprü olduğu (geçiş süreci) bilinmez, bu sebeple de insanların kahir ekseriyeti öğrenme safhasında kalır. Ülkemizdeki eğitim-öğretim sistemi (talim ve terbiye değil) ezberlemeye ve öğrenmeye ayarlı olduğu için, insanların zihinlerini öğrenme safhasına kilitlemektedir.
Öğrenme süreci ezberleme safhasından sonra başladığı için onun alışkanlıklarını kullanır. İnsanların ve zihni süreçlerin genellikle geçmişe ayarlı olduğu malumdur, istikbale ayarlı olması kendiliğinden değil, bir talim ve cehd neticesinde mümkündür. Öğrenme safhasından sonra idrak safhasının geldiği bilinmediği ve umursanmadığı için, eğitim-öğretim sistemi bunun hazırlıklarını yapmaz. Hazırlığı yapılmayan, zihnin ve aklın gündemine girmeyen bir süreç, özellikle de idrak gibi bir süreç insanların kahir ekseriyetinde kendiliğinden başlamaz.

Ezber, saf ruhi safhaya denk geldiği için ruhun hamlesiyle gerçekleşmektedir. Ruhi hamle ve hareketler zaten aklın ötesindedir, akıl onları, zuhur ettikten sonra anlama çabasına girer. Kaynağını anlama imkanı yoktur. Öğrenme safhası ve süreci ise, bir taraftan saf ruhi safhaya denk gelir diğer taraftan (sonlarına doğru) nefsin zuhur safhasına denk gelir. Nefs zuhur ettiğinde de öğrenme safhası engellenmez, zira bilgi ezberlenerek kullanılamaz. Başka bir ifadeyle ezberlenen bilginin kullanılması çok sınırlıdır ve hayatı yaşamaya kafi gelmez. Bu sebeple öğrenme süreci, hem ruhi hamle olarak hem de nefsin ihtiyacı gereği başlar ve ilerler.
*
Ezberle öğrenme arasındaki fark, bazen soğan zarı kadar azalır bazen birbirinden tamamen ayrılacak kadar artar. Aradaki fark azaldıkça ikisi aynı şeymiş gibi görünmeye başlar, fark arttıkça ikisi arasında hiçbir benzerlik yokmuş hissi uyandırır.
Hususi bir talim ve terbiye olmadığı müddetçe ezberle öğrenme arasındaki fark azdır ve ihtiyacı takip eder. Buradaki ihtiyaç, bilginin tatbikatıdır, bilgiden faydalanmadır, bilgi üzerindeki tasarruftur. Ezberlenen bilginin tatbik ihtiyacı ortaya çıktığı nispette öğrenme cehdi zuhur eder. Bazı bilgilerin ezberlenmiş şekliyle kullanılması (ve tatbik edilmesi) mümkündür, bu bilgilerin öğrenilmesi ihtiyaç haline gelmediği için öğrenilmesi de istisnadır.
Öğrenme, ezberlenen bilginin muhtelif şekillerde kullanılabilmesidir. Öğrenme safhasına gelen bir zihin, ezberleme faaliyetiyle öğrenme faaliyetini birlikte yapar. Doğrudan öğrendiğimizi düşündüğümüz bilgiyi, aslında önce ezberlemekteyiz. Ne var ki öğrenme seviyesine gelen zihin iki safhayı birlikte yürüttüğü için ezberlemediğimiz zannına sahibiz.
*
Öğrenme yoluyla elde ettiğimiz bilgiler, bize ait değildir, kaşifi ve müellifi başkasıdır. Zihni süreçlerin işlemesi ve derinleşmesi için ezberleme ve öğrenme safhalarına ve faaliyetlerine ihtiyacımız var. Bu ihtiyacı unutmaksızın bilmeliyiz ki, ezberlediğimiz ve öğrendiğimiz bilgiler bize ait değildir ve zihnimizi sadece ezber ve öğrenme yoluyla elde ettiğimiz bilgilerle doldurduğumuzda, zihnimiz işgal edilmiş demektir.
Zihnimizin doğru bilgilerle teçhiz edilmesi durumunda mesele yoktur ama özellikle günümüzde batı bilgi ve biliminin işgaline uğradığımız için, ezber ve öğrenme yoluyla elde ettiğimiz bilgiler vasıtasıyla batının zihinlerimizi işgal ettiği unutulmamalıdır. İslami tedrisat müesseselerinde talim ve terbiye görmüş olsak, zihnimizin işgal edilmesine itirazımız yok, aksine zaten onu istiyoruz. Fakat bugün bu mesele hayati ehemmiyet taşıyor. İdrak safhasına çıkamadığımız takdirde ezber ve öğrenme yoluyla işgale uğruyoruz.
*
İslami tedrisat, öğrenme sürecinde üç mesele üzerinde yoğunlaşır; birincisi zihni evreni doğru bilgilerle teçhiz etmek, ikincisi zihni evreni bir usul ile tanzim etmek, üçüncüsü idrak safhasına hazırlamak… Bunların dışında da birçok mesele vardır ama öğrenme sürecinde bu üçü gerçekleştirilmediğinde genellikle ömür boyu sürecek arızalar oluşur.
Doğru bilgilerle teçhiz etmek, zihni tasarruf altına almaktır. Ezberleme ve öğrenme sürecinde zihni evrene intikal eden ve orada yerleşen bilgiler, zihni evrenin altyapısını oluşturur. Ezberleme ve öğrenme safhaları erken yaşlarda yaşandığı için bu bilgilerin muhakemesini yapmak kabil değildir, idrak safhasına geçen zihin bunları ancak muhakeme edebilir. Erken yaşlarda (ezberleme sürecinde ve öğrenme sürecinin başlarında) akıl teşekkül etmediği muhakeme kabil değildir, ancak idrak safhasına ulaşıldığında bu durum mümkün olur.
Ezberleme ve öğrenme safhasında elde edilen bilgiler, sonraki yıllarda zihni faaliyetin ana malzemelerini oluşturur. Doğru bilgiyle teçhiz edilen zihni evrenin ilerleme imkanı daha kolaydır, zira yanlış bilgiyle teçhiz edildiğinde yanlış istikamette ilerler, ileri yaşlarda yanlış bilgi olduğunu anladığında da uzun zaman o bilgilerle hesaplaşmak zorunda kalır ve inkişaf ve terakki durur.
Usul ile tanzim etmek… Bu mesele hayati derecede mühimdir, zira zihni evrenin altyapısı belli usullerle teçhiz edilmezse, aklın oluşması gecikir ve bünyesinde arızalar oluştur. Usul meselesi sadece usul ilimleriyle ilgili ve sınırlı anlaşılmaya başlandı, oysa usul, öncelikle tüm hayatı ihata eden bir anlayış çerçevesidir. Usul ilimleri dersi veren bir müderrislik iddiasındaki adamın, mesela bir dergi veya kitap tertibinde belli bir usule riayet etmemesi, dersini verdiği usul ilimlerini de anlamadığını, sadece ezberleyip talebelere naklettiğini gösterir.
İdrak sürecine hazırlamak… Zihni evren idrak safhasına hazırlanmıyorsa, idrak sürecinin başlaması mizaci hususiyetlere terk edilmiş demektir. Bu ihtimalde sadece yüksek zekaların idrak safhasına geçtiği unutulmamalıdır. Bu meseleyi arkadaşımız Abdullah Bey tetkik ettiği için üzerinde teferruatlı şekilde durmuyoruz. Burada bilinmesi gereken mesele, idrak safhasına hazırlamayan bir tedrisat, köle insanlar yetiştirmektedir.
*
Öğrenme meselesi bir makalenin hacmini en azından onlarca kitaplık çapta aşar. Zira bu meselelerle ilgili Haki Beyin onlarca eseri vardır ve onlara müracaat edilmesini tavsiye ederiz.
OSMAN GAZNELİ osmangazneli@gmail.com

ÖĞRENME” hakkında 1 yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir