PARA VE BANKACILIĞIN KISA TARİHİ -17-

PARA VE BANKACILIĞIN KISA TARİHİ -17-

İlk kağıt paranın 9.yüzyılda Çin’de ortaya çıktığı tahmin ediliyor. Kağıt para, taşınması zahmetli demiri ‘temsilen’ tedavüle girmiş. Demir paralarını ‘banka’ya teslim edenler karşılığında aldıkları ‘makbuz’ları çarşıda pazarda demir paray’mış’ gibi harcayabiliyormuş. Çin’de kağıt para deneyimleri 17.yüzyıla kadar devam eder. Chiao-Tzu, Hui-Tzu, Sung, Chung T’ung gibi kağıt paraların hepsi aynı akibete uğrar: Kağıt paranın satın alma gücünün, karşılığı olan metalden çok daha fazla basıldığından ötürü düşmesi üzerine piyasadan çekilir. Her ne kadar kağıt parayı cazip kılmak için üzerine par- fümler sıkılıp, güven verici resimler konsa da sonuç değişmez. Çin’li ozan Hu Zhiyu karşılıksız kağıt para için; ‘Kağıt para çocuk, onun temsil ettiği metal de annesidir. Karşılığı olmayan kağıt para ise doğarken annesini kaybetmiş bir yetimdir’ der. Çin, kağıt para tedavülünü 1661’de tamamen keser ve 1911 yılına kadar sadece gümüş para kullanır.

Avrupa’da ise kağıt paranın ilginç kullanımlarına şahitlik ediyoruz.1685’te Fransız komutan Jacques Dumuelle askerlerine ödemeyi ‘iskambil kartları’ ile yapar. Kağıtların üzerine yazılan rakamlar ileri bir tarihte, sikkeler karargaha vardığın- da askerlere ödenecek altın miktarını belirtir. Yani kağıt para komutanın askerlerine ödeyeceğini bildiren bir borç senededir.

Fransız devriminin de finansman aracıdır ‘Assignat’ kağıt paraları. Başta, kilisenin el konulan arsaları karşılığı basılan ‘assignatlar’ zafere ulaşma gayesiyle arsa olan karşılığından çok daha fazla basılması enflasyona yol açar. Şeker fiyatları 5’ten 400’e çıkar. Seine nehrinde balıkçılık yapanlar, intihar edenlerin cesetlerinin ağlarına takılmalarından sıkça şikayet ederolmuşlar o zamanlar.

Ticari bankacılığın merkezi İtalya, merkez bankacılığınki İngiltere ise kağıt para denemelerinin anavatanın ABD olduğunu söyler Galbraith. Kağıt para ABD’deki kolonilerin 1775’te İngiltere’ye karşı giriştiği ihtilalin finansmanında da rol oynar. ABD ba- ğımsızlığına kavuşur ama basılan kağıt paraların 1789’a gelindiğinde hiçbir değeri kalmaz. ABD’nin kuruculardan Thomas Jefferson, Thomas Paine, James Madison, Alexander Hamilton kağıt paraya karşı çıkar ve ABD’nin sikkenin (altın ve gümüş paranın) kullanılmasını savunurlar. (ABD Anayasası 1. Bendi, 8. Bölümü)

Osmanlı’da kağıt para denemeleri hüsranla sonuçlanır. Kaime, Osmanlı ahalisini o kadar bezdirir ki kaimenin tedavülden kalkması ile Eyüp Caminde toplanan öğrenciler şükür namazları kılar, duygularını ifade edebilenler kasideler yazar. Lakin Osmanlı, giderek artan faizli borçlarını ödemek için her seferinde kağıt paraya başvurmak zorunda kalır.

Tarihe baktığımızda uzun vadede başarılı olmuş bir karşılıksız para sistemi görmüyoruz. Tek bir örneği yok kaynaklarımızda.Asıl soru ise toplumların önceleri ellerindeki kağıt paranın kar- şılığı altın, gümüş iken bugün aynı paranın karşılıksız olabilmesini nasıl kabullenebiliyor? Nasıl isyan etmiyor?

17.yüzyıl Rusya’sına bir göz atalım. O dönemde kral Alexi Mikailoviç finansal krizden çık- mak için gümüş paraları, değeri çok daha az bakır para ile değiştirmeye kalkışır. Elbette bu ani değişim halkın şiddetli tepkisine, ayaklanmalara neden olur. Türkiye’de ‘Deli’, memleketinde ‘Büyük’ lakabıyla anılan Petro ise İngiltere’den mülhem farklı bir yöntem uygular. Bir anda bakırları piyasaya sokup gümüşleri çekmek yerine tedrici bir metoda başvurur. Ufak adımlarla yaklaşık 20 yıl süren reform ile paranın içindeki gümüş miktarını azaltılırken, daha az değerli bakır fazlalaşır ama halk bu sefer ayaklanmaz. İşte bizim de durumumuz biraz böyledir. Tedrici bir usülle, altın ve gümüş kullanırken önce altın karşılığı kağıt- lara alıştırıldık. Sonra yavaş yavaş kağıdın karşılığı altın miktarı azaltıldı, sonunda hiç altın karşılığı kalmadı ve artık paramızın aslında altın olduğunu unutmuş olduk. Çünkü yeni gelen nesiller gözlerini açtığında kağıdı gördüler ve kuşaklar arası bu konu hakkında bir bilgi alışverişi olmadığından kabullendiler anaları babaları gibi. Kanımca insanın paraya verdiği değer geçmişteki algısından neşet eder. Bilinçaltında, atalarımızdan biz torunlarına geçen genetik bilgide halen kağıdı altın olarak gördüğümüzden bir değer biçiyor olabiliriz.

Kağıt paranın tarihine baktığımızda iki tür kullanımı göze çarpıyor. Birincisi, kağıt paranın kullanım kolaylığı açısından değerli madeni temsilen tedavüle girmesi. Bu tarz bir kullanım mübadeleyi kolaylaştırdığından güzel bir icat. İkinci ve sorun teşkil eden kullanımı ise, borç senedi olarak tedavül edilme- si. Bu ise özel şartlarda ortaya çıkan bir durum. Bahsettiğimiz gibi Fransız İhtilalinde, Amerikan Özgürlük ve iç savaşında, Osmanlı’da kaime, vs.. bu tip acil durumlara bir çözüm bulmak için ortaya çıkıyor. Devlet acil para ihtiyacını esasen vatandaş- lardan borç alarak kapatıyor ve savaş bittiğinde ödeyeceğini vaat ediyor.. İşte bugün geldiğimiz noktada acil durumlarda başvurulması gereken metod genele vuruldu ama bunun sür- dürülmesi matematiksel olarak imkansız.Mevcut para sistemi de eninde sonunda çökecek. Mutlaka çökecektir.
O halde nasıl oluyor da para birimleri değer kazanıyor diye sorulabilir. Hayır, değer kazanmıyor hiçbiri. Hepsi birlikte batı- yorlar. Sadece batış hızlarındaki farklılıktan dolayı bazen biri diğerine göre yükseliyor gibi gözüküyor.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir