TETKİK İLİMLERİNİN ANA TASNİFTEKİ YERİ

TETKİK İLİMLERİNİN ANA TASNİFTEKİ YERİ

(Terkip ve İnşa dergisi 7. sayıs

İlimlerin tasnifini, Fikirteknesi külliyatındaki tasnifi esas alarak izah etmeye devam ediyoruz. Fikirteknesi külliyatında ilimlerin tasnif haritası, yatay ve dikey olmak üzere iki boyutlu şekilde yapılmıştır. Önce yatay sahada dört mecra tespit edilmiş, sonra her mecranın içinde üçlü meratip kabul edilmiştir. Tetkik ilimleri, dört mecranın içinde yapılan dikey tasnifin ortasında yer alır. Üstünde terkip ilimleri, altında ise tatbik ilimleri mevcuttur.
*
“İlim” dendiğinde kastedilen, öncelikle tetkik ilimleridir. Yukarıya doğru terkip ilimleri, bilginin dağılmasını önleyen, bilgi telakkisini oluşturan, bilgi ve ilim üzerinde tarassutta bulunan yüksek ilim mahiyetindedir ve bilgi üretmez. Aşağıya doğru tatbik ilimleri ise, tetkik ilimlerinin ürettiği, terkip ilimlerinin murakabe ettiği bilgileri tatbik eder. Bu sebeple ilmi keşif ve terakki tetkik ilimlerindedir.
Terkip ilimlerinin tespit ettiği istikamet ve o istikamete paralel birçok güzergah haritası, tetkik ilimlerinin keşif faaliyetlerinin yolunu gösterir. Tetkik ilimleri, doğru istikamet ve meşru güzergahlarda keşif, telif, tertip hamleleriyle terakki eder.
*

İlmin en görünür hali tatbik ilimlerdir. Tatbik ilimleri, ilim ile hayat arasındaki irtibatı kurduğu için, ilim ve tefekkür derinliğine malik olmayanlar, tatbik ilimlerini “ilim” zanneder. Tatbik ilimler, tetkik ilimlerin doğrudan hayata uygulanabilecek hale getirilmiş şekilleridir. Tatbik ilimleri, özü itibariyle ilim olmayıp, ilim ile hayat arasındaki köprüdür.
Tetkik ilimleri, tatbik ilimleri tarafından perdelenmekte, dikkat ve idrak tatbik ilimlerinde yoğunlaşmaktadır. Mesela batı bilgi evreni içinde tıp bilimi biyolojinin tatbik bilimidir ama en azından Türkiye’de, tıp bilimi biyolojiden daha fazla dikkat çekicidir, daha fazla muteberdir. Mesela İslami ilimlerden ilmihal, fıkıh ilminin tatbik ilimlerindendir, fıkıh; fetvaların tedvin edilmiş ve tatbik edilebilir hale getirilmiş ilmihal üzerinden değerlendirilir, tenkit edilir ila ahir… Tatbik ilimlerinin tetkik ilimlerini perdelemesinin ilk zararlı neticesi, tetkik ilimlerindeki inkişafın yavaşlaması veya durmasıdır.
*
Tetkik ilimlerinde yoğunlaşan idrak ve dikkatin, terkip ilimlerini umursamaması vahim bir neticedir. “Terkip ilimleri” başlığı altında kadim müktesebatımızda bir ilim sahası yoktur ama kadimden beri terkip ilimleri bir şekilde mevzu edinilmiştir. Terkip ilimlerinin ana mevzuu, bilgi telakkisidir ve kadim müktesebatımız mütemadiyen bu mevzu ile alakadar olmuştur. Her asırda gelen müçtehitlerin birinci vazifeleri bilgiyi derleyip toparlamak ve asıl mihrakına bağlamak olmuştur. Terkip ilimleri başlığının zikredilmemesi, mesele ile ilgilenilmediği manasına gelmemekte, aksine müçtehit seviyesinde meseleyle ilgilenilmekte, bu da mevzuun ehemmiyetini göstermektedir. Artık müstakil bir ilim ve tefekkür sahası haline getirilmesi lüzumu açıktır.
Tetkik ilimlerinin terkip ilimleri ile bir deveran içinde olmaması, yer yer bilginin dağılmasına sebep olmuş, bilgi telakkisini bozmaya başlamıştır. Bugün içinde bulunduğumuz kaotik durum, bilgi telakkisinin neredeyse anlaşılmayacak hale geldiğini göstermektedir. Terkip ilimleri kurulmadan bilgi telakkisinin sıhhatli bir bünyeye oturtulması fevkalade zorlaşmıştır. Tetkik ilimleri, terkip ilimlerini esas almalı, onun mihverinde keşif ve telif çalışmalarını sürdürmelidir.
*
Tatbik ilimleri, tetkik ilimlerinin tasarruf ve tarassudu altında olmalı, tetkik ilimleri tarafından makbul mührü taşımayan bilgi, tatbik ilimleri tarafından hayata uygulanmamalıdır. Tatbik ilimlerinin özellikle de “meslek” haline getirilmiş olması, para kazanma vasıtası kılınması, idrak ve dikkatin onlar üzerinde kesifleşmesine sebep olmaktadır. Hayat, kendine yakın olanı, özellikle de doğrudan fayda üreteni önceler, ona daha fazla kıymet ve itibar atfeder. Tatbik ilimleri doğrudan hayatın içinde yer aldığı için dikkat ve itibarı vakumlamaktadır. Dikkat ve itibarı tatbik ilimlerinden kurtarmak zordur, bu sebeple en azından “idrak” cehdini onun kuşatmasından kurtarmak ve tetkik ilimlerine çevirmek zarurettir.
Tatbik ilimleri, anlaşılması, tahsili ve uygulanması kolay olduğu için yaygındır. Cemiyetin kahir ekseriyeti tarafından tahsil ve tatbik edilebilmesi, ilaveten ciddi paraların kazanılması yaygın itibar kaynağı haline getiriyor. Bir ülkede, itibarın tarif ve kaynağını orta zeka sahipleri tayin etmeye başladığı andan itibaren çöküş başlamış demektir. Bu sebeple itibar silsilesi; terkip ilimleri, tetkik ilimleri ve tatbik ilimleri şeklinde yerleştirilmeli, böyle bir kültür ve ahlak oluşturulmalıdır.
*
Ümmet, son birkaç asırdır tetkik ilimlerinde keşif ve terakki sahibi değildir. Keşif ve terakkinin durması, ilmin kitaplarda ve kütüphane raflarında mahpus ve mahzun hale gelmesine sebep olmuştur. İlmi diri tutan, keşif ve terakkidir ve bu yolla elde edilen “taze bilgi”dir.
Kadim müktesebatımızın hacminin büyüklüğü, ilmin tahsilini bile zorlaştırmış, Osmanlının son asırlarında “Gök kubbe altında söylenmedik söz kalmadı” dedirtecek bir atalet doğurmuştur. Müktesebatın büyük hacme ulaşması, taze bilgi (keşif ve terakki) olmadığı takdirde ilmi ve fikri çalışmaların durmasına engel olamamıştır. Temel meselelerin sarahatle izah edilmesi, muhatabında derin bir ikna istidadı oluşturması bile keşif hamlelerinin durmasıyla insan ve hayata nüfuz imkanını kaybetmesine mani olamamıştır.
Dikey tasnif olan; terkip ilimleri, tetkik ilimleri, tatbik ilimleri bahsi, ilmi keşif ve terakkinin yeniden başlamasını mümkün kılar düşüncesindeyiz. Zira dikey tasnif, aynı zamanda bilginin deveranını daim kılacak bir güzergah haritasını da ihtiva etmektedir. Bilginin deveranı, aynı zamanda tecessüs, idrak ve keşif hamlelerinin muharrik kuvvetidir. Tetkik ilimleri, dikey tasnifin ortasında yer almakla, hem bilginin deveranını temin edecek hem de buna bağlı olarak keşif ve terakkiyi mümkün kılacaktır.
İBRAHİM SANCAK
ibrahimsancak2011@gmail.com

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir